فنون و شیوه های تصمیم‌گیری کیفی

فنون و شیوه های تصمیم‌گیری کیفی

مولف: احمدرضا قاسمی(۱۳۹۴)

انتشارات: در دست ویرایش نهایی

پیش‌گفتار

تا جهان بود، ا ز سر آدم فراز   کس نبود از راه دانش بی‌نیاز
مردمان بخرد اندر هر زمان   راه دانش را به هرگونه زبان
گرد کردند و گرامی داشتند   تا بسنگ اندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشن است   وز همه بد بر تن تو جوشنست

                                                                                                                                                                                                                    ابوالمعالی نصراله منشی((مقدمه کلیله‌ودمنه))

بشر همواره از روزگاران نخستین درصدد شناسایی راه‌کاری در جهت برون‌رفت از موقعیت‌های و شرایط ابهام‌برانگیز پیش رو بوده است. ازاین‌رو گاهی با استناد به تجربه ریش‌سپیدان، بعضاً با کمک از سیر و سلوک رمزگونه، جذبه و الهامات درونی، بهره‌گیری از رمالان و جادوگران و یا با استفاده قواعد علمی سعی در اتخاذ تصمیمات صحیح و اثربخش بوده است. در این دو قرن-یعنی قرن نوزدهم و بیستم- با توسعه مبانی پژوهش‌های علمی مبتنی بر مکتب اصالت تحصلی، توسعه تصمیم‌گیری‌ها مبتنی بر علوم کمی(که پیش‌تر از آن تحت عنوان پژوهش علمی یاد می‌شد) توسعه روزافزونی یافت. دهه‌های اخیر شاهد رشد روزافزون کاربرد علم مدیریت و فنون تصمیم‌گیری در شئون مختلف تصمیم‌های فردی و سازمانی هستیم. دورنمای علم مدیریت گویای آن است که این علم از حیث کاربردی و نظری قلمرو روزافزون و بسیار وسیع‌تری نسبت به آنچه شاهد آن هستیم خواهد یافت؛ زیرابه دلیل ماهیت راهبردی علم مدیریت در کمک به تصمیم‌سازی در حوزه انسانی این علم نسبت به سایر علوم می‌تواند بر سازمان‌ها و صنایع آثار ژرفی بر جای گذارد؛ ازاین‌رو می‌توان اظهار نمود که علم مدیریت در آینده به لحاظ کاربردی و اثرگذاری بر اجتماع و محیط دارای قابلیت‌های بالایی خواهد بود.

نقطه عطف این جنبش را با تولد علم پژوهش‌های عملیاتی[۱]در دوم قرن بیستم می‌توان مشاهده نمود(Brugha, 1998). اما با گذر زمان و در پرتو پیچیدگی حاکم بر تعاملات درون و بیرون سازمانی در پرتو پدیده‌های نظیر تولید جهانی، اتحادیه‌های بین‌المللی، گشودگی مرز‌های فیزیکی راه‌کار‌های متداول صرف ریاضی کارکرد خود را عرصه تصمیم‌گیری از دست داد. بنابراین در دهه‌های پایانی قرن بیستم رویکرد توسعه تکنیک‌های تصمیم‌گیری کیفی با اقبال گسترده‌ای از سوی مجامع علمی و حرفه‌ای مواجه شد.

کتاب «فنون و شیوه‌های تصمیم‌گیری کیفی» در تکمیل خط سیر مطالعاتی نویسنده در کتاب «تصمیم‌گیری در عرصه کسب‌وکار؛ مفاهیم رویکرد‌ها» ارایه ‌شده است. اثر نخست نخست به‌مرور کلی مبانی، مفاهیم و نظریه‌های طرح‌شده در عرصه تصمیم‌گیری می‌پردازد، اثر حاضر به تبیین جدید‌ترین و کاربردی‌ترین تکنیک‌های تصمیم‌گیری با رویکرد کیفی می‌پردازد.

هدف از نگارش «تصمیم‌گیری در عرصه کسب‌وکار؛ مفاهیم رویکرد‌ها» ایجاد درک مشترک و جامعی از مقوله تصمیم‌گیری مدیران است. بنابراین در جلد نخست علاوه بر درک مفاهیم، رویکرد‌ها و روش‌های تصمیم‌گیری، وجوه تمایز تکنیک‌های تصمیم‌گیری و عوامل تأثیر‌گذار در امر تصمیم‌گیری نیز برشمرده می‌شود.

در تکمیل پژوهش انجام‌شده در عرصه نظری، هدف از نگارش «فنون و شیوه‌های تصمیم‌گیری کیفی» معرفی ابزار‌های تصمیم‌گیری در عمل است. تکنیک‌های ارائه‌شده در این کتاب به نحوی است که غالباً برخاسته از مبانی تئوریک در فصل‌های پیش‌گفته است. مباحث طرح‌شده با رویکرد ارائه راه‌کار برای مسائل پیچیده[۲]، بدون ساختار و با اطلاعات کم و یا داده‌های کیفی است. در مقابل تکنیک‌های کمی عمدتاً برای مسائل مشکل[۳]، با داده‌های کمی و انبوه و ساختار‌پذیر پیشنهاد می‌شود.

کتاب «تصمیم‌گیری در عرصه کسب و کار، فنون و ابزار‌های کیفی» وسیله‌ای است در جهت بازنمایی اهم تحولات عرصه شده در تصمیم‌گیری‌های مدیران. در این جلد سعی بر آن بوده به ارایه راه‌کار‌های عملیاتی در اتخاذ تصمیم‌های کیفی پرداخته شود. تصمیم‌های کیفی به آن دسته از تصمیم‌ها اطلاق می‌شود که تصمیم‌ساز به سبب وجود داده‌های کیفی(مصاحبه، مشاهده، عکس، نوار، فیلم)، عدم وجود مقادیر و اعداد، وجود ابهام و همچنین ساختار نیافتگی و پیچیدگی از قابلیت تجویز راه‌کار‌های معین و اثبات‌پذیر ناچار است. نویسنده تکنیک‌های تصمیم‌گیری کیفی را در سه فصل طرح نموده‌است. لازم به ذکر است این روش‌ها که بعضاً با روش‌های پژوهش کیفی همگرایی دارد، سعی در بازنمایی و حل مسایل بسیار پیچیده مدیریت با اطلاعات کیفی دارد.

در فصل نخست سعی در معرفی فنون و ابزار‌های اکتشاف و تبییین مسایل دارد. در این فصل روش‌هایی نظیر نمودار خویشاوندی، نمودار استخوان‌ماهی، و انواع فنون خلاقانه حل مسئله و تصمیم‌گیری به اکتشاف مفاهیم و بررسی رابطه علی میان شاخص‌ها پرداخته است.

در فصل دوم به معرفی سیستم های نرم پرداخته است. این مدل‌ها و الگوریتم‌ها اغلب برای حل معضلات(Messes) در سطح راهبردی کاربری می‌یابد. از این جمله تکنیک ها می‌توان به تکنیک های SSM, MA, SAST,SODA, SCA اشاره نمود.

در فصل سوم نیز به ارایه راه‌کاری برای حل مسایل به صورت ماتریسی پرداخته‌است. لازم به ذکر است این ابزار‌های و تکنیک‌ها مقدمه‌ای برای ورود به تکنیک‌های تصمیم‌گیری کمی است.

علت طرح رویکرد‌های تصمیم‌گیری کیفی پیش از تکنیک‌های کمی آنست که این مدل‌ها اغلب برای فرموله‌بندی و ساختاردهی به مسایل بسیار پیچیده طراحی شده‌اند. ازاین‌رو با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری کیفی می‌توان به درک و شناخت بهتری از فضای تصمیم نایل شد. بنابراین تکنیک‌های تصمیم‌گیری کمی را به مثابه ابزاری در شناخت و اتخاذ تصمیمات در تکمیل تصمیم‌گیری کیفی دانست. بنابراین جلد سوم کتاب نیز به ارایه تکنیک‌های تصمیم‌گیری کمی تحت شرایط و مفروضات مختلف می‌‌پردازد.

کتاب فنون و ابزارهای تصمیم‌گیری کیفی را در ادامه نقشه ذهنی مولف در اثر تصمیم گیری در عرصه کسب و کار می توان دانست. مطالب این  به نحوی تنظیم شده که نیازمندی‌های پژوهشگران، دانشجویان و شاغلین علاقه‌مند به آشنایی با مبانی نظری و عملی تصمیم‌گیری(با رویکرد کیفی و کمی) را مرتفع کند. از جمله نکات بارز این کتاب تلفیق مباحث طرح‌شده در سه گرایش مختلف مدیریت(مدیریت کارآفرینی، مدیریت دولتی و خط‌مشی‌گذاری و در نهایت مدیریت صنعتی، مدیریت تکنولوژی، مدیریت کارآفرینی، مهندسی صنایع، …) است. تلفیق چهارچوب فوق ترکیبی بدیع در گزینش رویکرد تصمیم‌گیری در عرصه نظر و عمل پدید می‌آورد. امید است با ارایه و معرفی تکنیک‌های تصمیم‌گیری کیفی و کمی در عرصه عمل کمک شایانی به محققین، دانشجویان و مدیران در امر تصمیم‌سازی گردد.