کتاب تعالی پایدار در صنایع پرخطر(مرداد ۹۴)

کتاب تعالی پایدار در صنایع پرخطر(مرداد ۹۴)

نویسندگان: احمدرضا قاسمی، عزت‌اله اصغری زاده و محمدتقی جعفرزاده(۱۳۹۴)

انتشارات: شرکت ملی پتروشیمی ایران

توسعه و پیشرفت‌های روز‌افزون فناوری و گسترش صنایع، عوارض، مشکلات و دگرگونی‌هایی عدیده‌ای را به زندگی انسان‌ها تحمیل نموده‌است. از آن جمله می‌توان افزایش آسیب‌های زیست‌محیطی و حوادث بی‌شمار حرفه‌ای و دگرگونی‌های معضلات اجتماعی ناشی از اقدامات توسعه‌ای دانست. از آنجایی که از دیر باز ایمنی و امنیت خاطر جزء نیاز‌های اولیه بشر محسوب می‌گردیده است؛ وی پیوسته در تلاش و تکاپو در جهت ارتقاء این امر در تمامی شئون زندگی حرفه‌ای بوده است و همواره سعی نموده تا با ایجاد تغییرات و تمهیدات لازم در به کنترل درآوردن حوادث و خطرات ناشی از محیط‌های کاری و یا حتی حوادث طبیعی بتواند زندگی بدون خطر و یا کم خطر را سامان بخشد. با شتاب گرفتن پیشرفت‌های صنعتی و ایجاد مستمر کارخانجات و صنایع گوناگون که به طور طبیعی، این گونه صنایع آلودگی‌های خاص خود را نیز برای بشر هدیه می‌آورند به ناچار انسان‌ها را وادار ساخته‌است تا به فکر راهکارها و روش‌هایی باشند تا حد ممکن بتواند از خطرات و مضرات به وجود آمده بکاهند و بر این اساس است که بنیان فکری ایجاد و اجرای سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت حرفه‌ای گذاشته شده‌است و با تدوین رویه‌ها و دستورالعمل‌های مختلف و اجرای آن‌ها توانسته‌است در دست‌یابی به هدف «به کنترل در آوردن خطرهای احتمالی» قدم اساسی را بردارد.

انسان موجودی است که بدون ترس به دنیا می‌آید و ترس آموزه‌ای در جهت مقابله با مخاطرات محیطی برای در راستای حیات است. ایده مدیریت ایمنی از همان سال‌های اولیه زندگی انسان‌ها بر روی زمین شکل گرفته‌است چرا که انسان‌های اولیه با خطرات گوناگونی روبرو بودند و از آن‌ها می‌ترسیدند از جمله وجود حیوانات وحشی و خطرات و عوامل طبیعی که بشر در آن زمان از علل وقوع آن‌ها اطلاعی نداشت و لذا همیشه از آن‌ها می‌ترسید و در مقابل آن‌ها واکنش دفاعی نشان می‌داد و همواره برای مقابله با آن‌ها سعی در انجام تمهیدات و تدابیر دفاعی داشت. برای تأمین این نیازهای ایمنی در جهت شناسایی علل وقوع آن‌ها اقدام می‌نمود و یا با اختراع وسایل جدیدی در جهت دست‌یابی به ایمنی بیشتر اقدام می‌نمود.

اکنون با پیشرفت‌های قرن بیست و یکم و گسترش سیستم‌های حساس و پیچیده به وجود آمده، دیگر نمی‌توان منتظر وقوع حوادث بود تا پس از وقوع با ارزیابی و تجزیه و تحلیل آن‌ها از نقاط ضعف و قدرت خود واقف شد و به راه‌های جلوگیری از آن پی برد، بلکه باید روش‌هایی برای ارزیابی ایمنی ابداع شود که قابلیت شناسایی پتانسیل‌های وقوع خطر را دارا باشد یعنی به صورت علمی با مسئله ایمنی و پیامد‌های پیرامونی آن مواجه شود.

اگرچه نقطه شروع علمی اندازه‌گیری، سنجش، آزمودن و ارزشیابی مسائل مربوط به رفتار و فرآیند ذهنی انسان، در قرن۱۹ می‌باشد، اما انسان‌ها در همه اعصار و دوران تاریخ زندگی با استفاده از روش‌های مختلف به ارزیابی و سنجش همدیگر می‌پرداختند. با رجوع به کتب‌ و آثار ادبی کشور عزیزمان، می‌توانیم علاقه‌مندی اعقاب و پیشینیان ایران‌زمین را به ارزیابی و سنجش توانایی‌ها و استعدادها را به وضوح ملاحظه نماییم.

با توسعه مدیریت ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در سازمان‌ها و نهاد‌های بین‌المللی و راهکار‌های اعتلای آن از جمله ضرورت‌های مدیریتی در مشاغل پرخطر(نظیر صنعت نفت، ساختمان و برق،..) محسوب می‌گردد. چرا که سالانه هزینه‌های هنگفتی صرف پیشگیری، جبران و تخفیف پیامد‌های ناشی از بروز حوادث حرفه‌ای می‌گردد. مقوله مدیریت ایمنی و بهداشت حرفه‌ای به شکل آکادمیک و حرفه‌ای قدمتی ۲۰۰ ساله دارد. در گذر سالیان این مفهوم همچون سایر نظریات مدیریت سیر تکاملی یافته‌است. مدیران بخش‌های ایمنی درگذر زمان یافته‌اند که پیشگیری از حوادث متضمن حفظ کارکنان در دوایر تولیدی نیست، بلکه توجه به عوامل بهداشتی نیز در گذر زمان در ارتقاء عملکرد سازمانی مفید به فایده است.

بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی کارگران کشورهای در حال توسعه با حوزه وسیعی از خطرات شغلی شیمیایی، فیزیکی، بیولوژیکی، ارگونومیکی و روانی مواجهه هستند و خطرات شغلی سالانه موجب مرگ و میر زود هنگام، بیماری و از کار افتادگی میلیون‌ها نفر انسان در سراسر دنیا می‌شود. به طوری که ریسک فاکتورهای شغلی دهمین علت مرگ و میر در دنیا محسوب می‌شوند. از آنجا که تحقق آرمان «انسان سالم در محیط کار سالم» و «انسان سالم محور توسعه پایدار» مستلزم تدوین و اجرای رویه‌ها و دستورالعمل‌های یکسان در مورد موضوعات مختلف بهداشت، ایمنی و محیط زیست است، پس از تصویب و ابلاغ ساختار HSEدر شرکت‌های تابعه وزارت نفت، امور بهداشت صنعتی ، مدیریت HSEشرکت ملی صنایع پتروشیمی در سال ۱۳۸۴ اقدام به تهیه و تدوین الزامات بهداشت کار متناسب با شرایط عملکردی و فرایندی صنایع پتروشیمی نمود.

هرچند بهداشت و ایمنی مقوله‌ای درون سازمانی است؛ با این وجود امتزاج و پیوستگی بی‌تردیدی با مسائل زیست محیطی دارد. چرا که آلودگی‌های محیط پیرامونی نه تنها الزامی قانونی برای تمامی شرکت‌های تولیدی محسوب می‌گردد، بلکه سلامت روحی و روانی کارکنان را تحت تأثیر قرار می‌د‌هد. از این رو التزام به مسایل ایمنی، بهداشت و مدیریت زیست مورد تاکید سازمان‌های بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی بوده‌است. روند توسعه ارزیابی تأثیرات محیطی دانشمندان و محققین را بر آن داشته تا در کنار ارزیابی تأثیرات محیطی به ارزیابی تأثیرات اجتماعی نیز بپردازند. از این رو در راه‌اندازی طرح‌های توسعه‌ای رکن ارزیابی تأثیرات اجتماعی و محیطی[۱] در کنار ارزیابی فنی، مالی و بازار مورد بررسی قرار می‌گیرند. البته مسئولیت‌پذیری اجتماعی در صنایع نفت،گاز و پتروشیمی در ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ذخایر نفت و گاز ایران به عنوان بالاترین ذخایر هیدروکربونی(رتبه دوم ذخایر نفت خام و رتبه دوم گاز طبیعی) در جهان، همواره هدفی جذاب برای استعمارگران محسوب می‌شده و مردم ایران در طی دو قرن گذشته تلاش‌های بلادریغی را در راستای خلع ید استعمارگران و ملی نمودن این سرمایه ملی نموده‌اند. از این رو مطالبات اجتماعی جامعه ایرانی نسبت به این منبع خدادادی فراتر از دیگر صنایع محسوب می‌شود.

مجموعه جهت‌گیری‌های عنوان شده از سوی پژوهش‌گران و نهاد‌های بین‌المللی منجر به بروز مفهوم توسعه پایدار در سازمان‌ها گردیده‌است.

مقوله ایمنی اشاره به حوادث ناخواسته در محیط کار دارد. اما با گذری بر حوادث به وقوع پیوسته در محیط کار در‌میابیم که این حوادث قابل مقوله‌بندی به حوادث غیر تعمدی و حوادث تعمدی هستند. مقوله نخست با مطالب مطروحه در حوزه مدیریت ایمنی پیوند دارد و رویکرد دوم با مقولات امنیتی[۲]. ایمنی و امنیت دو حوزه بسیار مهم در کاستن از حوادث عمدی و غیر عمدی هستند. هرچند در ساختار سازمان‌های ایرانی این دو مفهوم توسط دوایر و بخش‌های مختلفی اداره می‌شوند. به سبب تشابه این مسئولیت‌ها(بالاخص در صنایع پر ریسک نظیر صنعت نفت) در بسیاری از کشور‌ها توسط واحد ایمنی و امنیت اداره می‌شوند.

از آنجایی که بر اساس دیدگاه اقتضایی، نظریات مدیریتی را در همه زمان‌ها، مکان‌ها، موقعیت‌های مختلف به طور یکسان نمی‌توان بکار برد، می‌بایست این نظریات و مدل‌ها با زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، جغرافیای، اقتصادی،…. همگرایی و هم‌نوایی داشته باشد، بنابراین لازم است که دیدگاه‌های حاکم بر مدیریت کشور، مبتنی بر سنت‌ها و ارزش‌های بومی باشد. از این رو این اثر حاضر بر آنست تا با تکیه بر مختصات بومی و بهترین تجارب سازمان‌های موفق به تدوین الگویی جهت دست‌یابی به تعالی عملکرد پایدار برمبنای ارکان پنج‌گانه H3SEرا ارایه دهد. بنابراین زمینه و کانون اثر پیش رو به شکل زیر می‌باشد:

این کتاب مشتمل بر دو بخش اصلی و پنج فصل است. سه فصل نخست دربردارنده مضامین نظری و بخش دوم توسعه‌دهنده رویکرد عملی در اعتلاء پایدار است. از این رو این اثر به عرصه تعامل سازنده میان حوزه نظر و عرصه عمل بدل گردیده‌است.

فصل نخست به تبیین مفاهیم پایداری، توسعه پایدار و پایداری شرکتی پرداخته‌است. پس از شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های پایداری(کیفیت، کارکنان و محیط) به ارزیابی هریک در صنایع پرخطر پرداخته‌شده‌است.

بر این اساس فصل دوم به بررسی رکن کیفیت در قالب جوایز کیفیت پرداخته‌است. فصل سوم به بررسی ارکان پنج‌گانه ایمنی و بهداشت، امنیت، محیط زیست و مسئولیت اجتماعی پرداخته و در قسمت بعد مدل‌های ترکیبی در این خصوص ارایه شده‌است.

فصل چهارم با تلفیق رویکرد‌های فصل دوم و سوم به معرفی مدل(شاخص‌ها و زیر‌شاخص‌ها) تعالی پایدار(تعالی H3SEدر صنایع پتروشیمی) پرداخته‌است. در ادامه فصل مفاهیم بنیادین این مدل با الگو‌برداری از مدل EFQMارایه شده‌است. این مفاهیم عبارتند از ارزش‌ها، معیار‌ها، خود ارزیابی و منطق امتیاز‌دهی است. علت بازنمایی این مفاهیم آنست که به سبب تشابه شاخص‌های این مدل با مدل سرآمدی سازمانی می‌توان از ابزار‌های این مدل نظیر منطق RADAR، رویکرد‌های خودارزیابی و منطق امتیاز‌دهی در پیاده سازی هرچه بهتر این مفاهیم بهره‌جست.

هرچند ابزار‌های ارزیابی عملکرد مدل‌های سرآمدی دارای نقاط قوت در خور توجهی هستند، پاره‌ای ایرادات علمی و اجرایی نیز به آن‌ها وارد است. فصل پنجم به بررسی رویکرد‌های نوین ارزیابی عملکرد بر مبنای تعالی H3SEاختصاص دارد. در این فصل مفاهیم مسیر تعالی پایدار[۳] و رویکرد پویا به تعالی عملکرد[۴]، و منطق تصمیم‌گیری چندشاخصه و خوشه‌بندی معرفی شده است.

 

مفاهیم اصلی طرح‌شده در این کتابa

مدل تعالی H3SEمدلی استخراج‌شده از مطالعات پیمایشی صنعت پتروشیمی است، اما ماهیت غیر‌تجویزی آن امکان پیاده‌سازی آنرا در سایر صنایع بالادستی و پایین‌دستی صنعت نفت می‌دهد. خاصه که با تغییرات جزیی در نکات راهنمای زیرمعیار‌ها می‌توان در سایر صنایع پرخطر نیز پیاده‌سازی نمود.

یکی از معضلات مدیریان عملیاتی چگونگی تسری رویکرد کیفیت جامع در دوایر عملیاتی و واحد‌های سازمانی است. مدل تعالی H3SE مضاف بر محاسن پیش‌گفته، قابلیت بسیار بالایی با مدل جوایز کیفیت همچون EFQMدارد. بنابراین آن‌را به مثابه ابزاری کارآمد در پیاده‌سازی مدل‌های سرآمدی به صورت بخشی می‌توان دانست.

 

[۱]Social and Environmental Impact Assessment

[۲]security

[۳] Sustainable excellence path

[۴]Dynamic Approach to excellence